Top 5 kinh nghiệm thực tế về PCCC mà đội ngũ chúng tôi đúc kết được sau nhiều năm đi kiểm tra, bảo trì thiết bị cho các hộ gia đình và cửa hàng nhỏ. Điểm chung của những người từng trải qua một vụ cháy nhỏ khá giống nhau. Khi khói bốc lên, họ không nhớ quy trình trong sách. Thứ còn lại chỉ là vài phản xạ đã luyện từ trước. Nếu bạn đang tự hỏi nên chuẩn bị gì cho nhà mình, bài này đi thẳng vào năm việc cụ thể. Chúng tôi cũng nói rõ phần hạn chế của từng việc để bạn không áp dụng máy móc.
Vì sao kinh nghiệm thực tế khác kiến thức trên giấy
Chúng tôi từng chứng kiến một vụ cháy nhỏ ở nhà ống ba tầng tại Hà Nội. Nguyên nhân chỉ là chiếc ổ cắm quá tải ở tầng một. Chủ nhà có bình chữa cháy treo ngay cạnh cửa. Nhưng khi mất điện, căn nhà tối om, và anh loay hoay mất gần một phút chỉ để mở chốt bình. Khoảng thời gian đó đủ để lửa bén vào tấm rèm vải.
Tình huống thứ hai xảy ra ở một dãy nhà cho thuê trọ. Khói từ phòng bếp lan ra hành lang. Người thuê phòng tầng trên chạy xuống nhưng bị chặn bởi cửa cuốn đã khóa. Họ may mắn thoát qua cửa sổ sau nhờ có một khoảng ban công nhỏ. Nếu căn phòng đó lắp lồng sắt kín, hậu quả đã khác.
Tình huống thứ ba là một cửa hàng tạp hóa kết hợp nhà ở. Ngọn lửa bắt đầu từ dây điện sau tủ lạnh. Người bán hàng hoảng quá nên hắt nguyên xô nước vào, khiến tia lửa bắn ra xa hơn. Chỉ khi chủ nhà chạy ra ngắt aptomat tổng thì tình hình mới hạ nhiệt.
Ba câu chuyện trên cho thấy một điều. Sách hướng dẫn dạy quy trình đúng, nhưng lúc hoảng thì tay chân thường làm ngược lại. Con người có xu hướng phản ứng theo phản xạ quen thuộc, không theo thứ tự lý thuyết. Vì vậy kinh nghiệm thực tế không thay thế kiến thức. Nó giúp kiến thức chạy được khi bạn đang run.
Tiêu chí để chúng tôi chọn ra năm kinh nghiệm dưới đây khá đơn giản. Việc đó đã từng xảy ra thật. Nó dễ áp dụng với hộ gia đình. Chi phí thấp, và có thể kiểm chứng ngay trong ngày. Những lời khuyên kiểu “cần nâng cao ý thức” chúng tôi bỏ qua vì không ai làm theo được cụ thể.
Kinh nghiệm 1: Kiểm tra bình chữa cháy theo cảm giác, không chỉ theo ngày in
Nhiều chủ nhà chỉ nhìn tem kiểm định rồi yên tâm. Nhưng bình chữa cháy bột có một đặc điểm ít ai để ý. Bột bên trong có thể vón cục nếu bình nằm lâu ở nơi ẩm thấp. Khi đó, kim đồng hồ áp vẫn chỉ vùng xanh. Ngày sản xuất vẫn còn hạn. Nhưng bột không đẩy ra được khi bóp cò.
Cách kiểm tra nhanh mà đội ngũ chúng tôi vẫn làm khi đến nhà khách khá đơn giản. Bạn nhấc bình lên lắc nhẹ ngang tai. Bình còn tốt sẽ phát ra tiếng bột chảy xào xạc đều. Nếu nghe tiếng “cục” nặng một chỗ, khả năng cao bột đã vón. Với bình bột 3–4kg, tiếng này rất rõ khi bạn nghiêng bình qua lại hai ba lần.
Song song đó, hãy soi kim đồng hồ áp suất dưới ánh đèn. Kim ở vùng xanh là dấu hiệu tốt. Nhưng nếu kim đứng yên bất động dù bạn gõ nhẹ vào mặt đồng hồ, có thể kim đã kẹt do để quá lâu không dùng. Chúng tôi từng gặp bình năm năm tuổi, kim vẫn xanh nhưng khi mở van xả thử thì không có áp đẩy ra.
Kinh nghiệm này phù hợp với nhà chỉ có một hai bình mua từ ba đến năm năm trước, đặc biệt là bình bột. Bạn có thể kiểm tra ngay trong hai phút mà không cần gọi thợ.
Đây không phải cách thay thế kiểm định định kỳ. Bình quá hạn nạp bắt buộc phải mang đi nạp hoặc thay mới. Cơ chế van và ren đầu bình có thể đã lão hóa. Cách sờ lắc chỉ giúp bạn phát hiện sớm để không tin nhầm một chiếc bình “đã chết”. Nếu bạn muốn nắm rõ khái niệm trước khi đi mua, có thể xem qua phần danh mục thiết bị PCCC để phân loại theo từng nhóm.
Kinh nghiệm 2: Đặt bình chữa cháy ở nơi tay với tới được khi mất điện
Vị trí đặt bình là chỗ nhiều nhà làm sai mà không biết. Chúng tôi từng kiểm tra một căn hộ có bình đặt gọn gàng trong tủ khóa. Lý do chủ nhà đưa ra là để khỏi bụi và trẻ con nghịch. Khi có sự cố mất điện ban đêm, chủ nhà phải mò chìa khóa trong tối để mở tủ, mất hơn một phút.
Nguyên tắc thực tế chúng tôi khuyên áp dụng như sau. Bình nên đặt ngang tầm hông, gần lối thoát chính. Không để đồ đạc che khuất khi đèn tắt. Người lớn trong nhà cần biết chính xác vị trí để với tới trong ba đến năm giây, kể cả khi đang hoảng.
Với nhà ống nhiều tầng, nên có ít nhất một bình mỗi tầng. Ưu tiên tầng bếp và tầng để xe điện. Xe điện sạc qua đêm là nguồn cháy phổ biến. Bạn có thể tham khảo thêm bài cẩn trọng cháy nổ từ xe máy và phương tiện để nắm các dấu hiệu cảnh báo sớm.
Một sai lầm khác là đặt bình quá gần bếp gas. Bình bột hay bình CO2 đều có ngưỡng chịu nhiệt nhất định. Để bình sát nơi nấu nướng lâu dài, thân bình nóng liên tục sẽ ảnh hưởng tới độ bền đồng hồ áp và gioăng cao su. Khoảng cách an toàn thường được khuyến nghị khoảng một đến một mét rưỡi tính từ mép bếp. Tốt nhất là ở vị trí bạn vẫn với tới được nhưng không bị hơi nóng trực tiếp.
Nhiều người cũng băn khoăn giữa báo cháy và chữa cháy. Bình chỉ giúp dập khi lửa còn nhỏ, còn đầu báo khói giúp bạn phát hiện từ lúc chưa có lửa. Hai thứ này bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau. Với nhà có người ngủ ở tầng trên, đầu báo khói càng quan trọng vì khói thường lan lên trước khi lửa tới. Nếu bạn đang cân nhắc trang bị cho nhà mình, bài Top 5 thiết bị PCCC cho người mới bắt đầu là điểm khởi đầu dễ hiểu, giúp bạn hình dung nên mua gì trước và mua gì sau.
Kinh nghiệm 3: Cắt điện khu vực cháy trước khi dập
Chập điện và ổ cắm quá tải là nguyên nhân phổ biến trong các vụ cháy nhà ở. Dập đám cháy do điện bằng nước là sai lầm nguy hiểm nhất. Dòng điện có thể truyền qua tia nước về phía người cầm xô. Cửa hàng tạp hóa chúng tôi nhắc ở trên là ví dụ điển hình.
Trình tự chúng tôi khuyên luyện thành phản xạ gồm bốn bước. Ngắt aptomat tổng trước. Gọi người hỗ trợ. Xác định nguồn cháy. Rồi mới dùng bình bột hoặc CO2. Nếu chỉ cháy ở một ổ cắm, việc ngắt aptomat tổng trong nhiều căn hộ chỉ mất vài giây. Đừng cố rút phích cắm khi tay còn ướt hoặc đám cháy đã lan tới dây.
Phân biệt cháy điện và cháy vật liệu thường khá dễ. Cháy điện thường có mùi khét lẹt đặc trưng của nhựa cháy, có thể kèm tiếng nổ lách tách. Cháy do gỗ, vải thường có khói đen đậm và mùi hăng. Với đám cháy đã lan ra đồ gỗ, vải, thì việc ngắt điện vẫn chưa đủ. Lúc đó ưu tiên số một là đưa người ra ngoài, gọi cứu hỏa 114, rồi mới tính chuyện dập.
Để giảm nguy cơ cháy do điện từ gốc, một số khu vực có nguy cơ cao có thể cần biện pháp bảo vệ chuyên biệt hơn. Bạn có thể đọc thêm kinh nghiệm về lắp sprinkler cho nhà xưởng nhỏ để so sánh xem quy mô nhà mình có cần hay không.
Hạn chế của kinh nghiệm này nằm ở thói quen. Nhiều người chỉ nhớ ngắt điện khi được nhắc. Cách khắc phục thực tế là dán một miếng đề can nhỏ ghi “ngắt điện trước” ngay cạnh aptomat tổng. Hoặc đặt bình chữa cháy cạnh chỗ ngắt điện để mắt luôn thấy hai thứ đi cùng nhau.
Kinh nghiệm 4: Đếm số người và chốt điểm hẹn trước khi có sự cố
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi là nhóm dễ bị bỏ quên khi nhà đầy khói. Các em nhỏ thường có phản xạ trốn vào góc kín như gầm bàn, gầm giường vì sợ. Người lớn gọi mà không thấy trả lời. Người lớn tuổi có thể mất phương hướng nhanh khi khói dày.
Cách làm chúng tôi khuyên rất đơn giản và không tốn tiền. Phân công một người đứng ở điểm hẹn ngoài nhà và gọi tên từng thành viên. Điểm hẹn nên là một vị trí cố định ngoài cổng, ví dụ trước cổng nhà hoặc gốc cây đầu ngõ. Mọi người cùng chạy về một chỗ thay vì chạy tán loạn.
Với hộ kinh doanh, việc này cần nâng lên mức danh sách. Mỗi ca trực cần có danh sách nhân viên và điểm tập kết khi sơ tán. Chủ cửa hàng nên chỉ định một người phụ trách đếm, một người phụ trách dẫn khách ra, và một người kiểm tra khu vực kho. Kho thường là nơi dễ kẹt người nhất khi có khói.
Hạn chế thật của việc này là khách. Cửa hàng đông, bạn không thể biết hết khách nào còn trong nhà. Cách xử lý chúng tôi thấy hiệu quả là khoán trách nhiệm rõ cho từng ca. Người đứng quầy chịu trách nhiệm khu vực quầy. Người kho chịu trách nhiệm khu vực kho. Ai cũng biết phần mình phải để mắt tới.
Nếu muốn truyền đạt nhanh cho người mới trong nhà hoặc nhân viên, bạn có thể xem qua kiến thức cơ bản về PCCC cho nhân viên mới. Nội dung ở đó ngắn gọn, dễ nhớ, phù hợp để phổ biến trong buổi họp đầu ca.
Kinh nghiệm 5: Đừng để chống trộm chặn mất đường thoát khi cháy
Nhiều nhà lắp cửa cuốn, khóa điện tử, lồng sắt để chống trộm. Đến khi cháy, chính những thứ đó biến thành bẫy. Khói tràn vào nhà ống chỉ trong vài chục giây. Nếu cửa không mở được ngay thì người bên trong bị mắc kẹt.
Với khóa điện tử, việc cần làm đầu tiên là kiểm tra cơ chế mở cơ học khi mất điện. Hầu hết khóa điện tử tử tế có chốt cơ hoặc chìa dự phòng, nhưng không phải ai cũng biết cách dùng. Bạn nên tập dùng chốt cơ đó ít nhất một lần, trong điều kiện tắt đèn, để đến lúc cần không loay hoay. Đây là chi tiết chúng tôi từng thấy nhiều khách hàng bỏ qua khi lắp khóa mới.
Cửa cuốn cần có đường thoát phụ, thường là cửa nhỏ hoặc ô thoáng có thể đẩy mở từ bên trong. Với nhà đang cải tạo, hãy xem lại lối thoát tầng một và cửa sổ tầng trên trước khi quyết định ưu tiên thêm thiết bị an ninh. Một lối thoát rộng 60–70cm đủ cho một người lớn chui qua là ngưỡng nhiều chuyên gia khuyến nghị. Tuy nhiên bạn nên đo thực tế theo thể trạng người trong nhà.
Một lưu ý nhỏ khi chọn đơn vị thi công. Nên chọn nơi có bảo hành rõ ràng, vì các chi tiết cơ khí của cửa và khóa cần được kiểm tra định kỳ. Kinh nghiệm này chúng tôi từng chia sẻ trong bài về chọn đơn vị gia công sắt cho cổng và mái hiên.
Sai lầm thường gặp khi học kinh nghiệm PCCC từ mạng xã hội
Chúng tôi thấy không ít khách hàng áp dụng máy móc các video nước ngoài. Một video dạy thoát hiểm qua cửa sổ có thể đúng ở nhà biệt lập. Nhưng áp vào nhà ống Việt Nam thì cửa sổ nhiều khi đã bị bịt kín hoặc lắp lồng sắt. Không có lối thoát và thông gió phù hợp, cách làm đó thành nguy hiểm.
Một sai lầm khác là mua thiết bị theo quảng cáo mà không kiểm tra tem và nguồn gốc. Bình chữa cháy trôi nổi, không tem kiểm định, có thể không đạt áp suất thiết kế. Khi mua, bạn nên yêu cầu xem tem kiểm định PCCC và hóa đơn. Với doanh nghiệp, việc hiểu quy định kiểm định PCCC nhà ở kết hợp kinh doanh sẽ giúp bạn tránh mua nhầm hàng không hợp lệ.
Nhiều người cũng cho rằng có bình chữa cháy là đủ. Bình chỉ là phương án dập khi lửa còn nhỏ. Phát hiện sớm và báo động mới là phần giúp cả nhà kịp thoát. Đầu báo khói trần nhà tốn không nhiều nhưng cảnh báo được từ lúc lửa chưa bùng. Cuối cùng, dùng bình hết hạn mà vẫn tin là còn dùng được là sai lầm phổ biến nhất. Trang góc kinh nghiệm PCCC của chúng tôi có phân loại theo từng nhóm để bạn tra cứu nhanh khi cần thay mới.
Chi phí thực tế để áp năm kinh nghiệm này
Nhóm không tốn đồng nào gồm việc sắp lại vị trí bình cho dễ thấy, đếm người và phân công vai trò trong nhà. Đây là ba việc chúng tôi khuyên làm ngay trong tuần, vì không cần mua sắm gì.
Nhóm tốn ít tiền gồm mua bình bột loại một đến bốn kg, một chiếc đèn pin để đầu giường, và một tờ giấy ghi điểm hẹn dán ở cửa. Giá bình tùy loại và thương hiệu, dao động vài trăm nghìn đồng. Đây là những khoản nhỏ nhưng tác dụng rõ khi mất điện.
Nhóm cần ngân sách hơn gồm rà lại lối thoát, sửa khóa hoặc cửa cuốn, và thêm bình cho tầng trên. Giá cửa cuốn và khóa điện tử thay đổi khá nhiều theo thời điểm và khu vực. Bạn hãy hỏi trực tiếp đơn vị cung cấp thay vì tin con số trên mạng.
Ai nên áp dụng trước, ai có thể cân nhắc sau
Với nhà cho thuê nhiều phòng, hai việc đáng ưu tiên là sắp xếp vị trí bình và chốt điểm hẹn sơ tán. Lý do là số người trong nhà thay đổi liên tục. Cách duy nhất để không bỏ sót ai là có quy ước chung cho cả chủ và người thuê.
Với cửa hàng kết hợp nhà ở, ưu tiên là ngắt điện an toàn và rà lại lối thoát. Đây là hai điểm yếu phổ biến nhất của mô hình vừa bán vừa ở. Hàng hóa dễ che khuất lối đi và dây điện chạy chung với khu vực trưng bày.
Nhà có trẻ nhỏ hoặc người già nên làm việc chốt điểm hẹn trước, sau đó mới tới kiểm tra bình. Còn nhà mới xây, ít người có thể bắt đầu từ việc sắp xếp vị trí bình, rồi bổ sung dần các mục khác khi có thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Bình chữa cháy để năm năm chưa dùng có còn xài được không?
Chưa chắc. Bình chưa dùng không đồng nghĩa còn tốt, vì bột bên trong có thể vón và gioăng cao su có thể lão hóa. Bạn nên lắc thử, kiểm tra kim áp và mang đi kiểm định nếu quá hạn nạp theo khuyến cáo của nhà sản xuất. Khi còn nghi ngờ, cách an toàn nhất là nạp lại hoặc thay bình mới.
Nhà ống không có ban công thì nên ưu tiên kinh nghiệm nào trước?
Với nhà ống không có ban công, việc đáng làm trước là rà lại lối thoát tầng một và các cửa sổ có thể mở được. Sau đó mới tới chốt điểm hẹn sơ tán. Lối thoát hạn chế nghĩa là mọi người cần biết chính xác sẽ chạy về đâu và qua cửa nào.
Có bình chữa cháy rồi có cần đầu báo khói không?
Cần. Bình giúp dập khi lửa còn nhỏ, còn đầu báo khói giúp bạn phát hiện từ lúc chưa có lửa. Hai thứ này bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau. Với nhà có người ngủ ở tầng trên, đầu báo khói càng quan trọng vì khói thường lan lên trước khi lửa tới.
Khóa điện tử có chặn thoát hiểm khi cháy không?
Tùy loại. Khóa có cơ chế mở cơ học khi mất điện sẽ không chặn thoát hiểm nếu bạn biết dùng. Khóa không có cơ chế này có thể khiến bạn bị kẹt bên trong khi mất điện. Hãy kiểm tra tài liệu của khóa và tập dùng chốt cơ ít nhất một lần.
Nên gọi cứu hỏa trước hay tự dập trước?
Nếu đám cháy còn nhỏ, chỉ trong một vật dụng và bạn có bình phù hợp, có thể dập ngay đồng thời gọi người hỗ trợ. Nhưng nếu lửa đã lan ra nhiều đồ vật hoặc có khói dày, hãy đưa người ra ngoài và gọi 114 trước. Mạng người không thể đánh đổi bằng việc cố dập một đám cháy đã vượt tầm kiểm soát.
Lời kết
Nếu bạn chỉ chọn làm một việc duy nhất sau khi đọc bài này, hãy chọn việc đi quanh nhà một vòng. Đặt bình chữa cháy ở nơi tay với tới được trong bóng tối. Nói với cả nhà điểm hẹn khi sơ tán. Ba thứ đó gần như không tốn tiền. Nhưng chúng tạo ra khác biệt lớn nhất giữa một sự cố nhỏ và một sự cố lớn.
Đội ngũ chúng tôi vẫn thường nói với khách hàng một câu đơn giản. Thiết bị tốt chỉ phát huy tác dụng khi con người biết dùng nó đúng lúc. Vì vậy, đừng chờ đến lúc đổi nhà hay sửa nhà mới làm. Hãy bắt đầu từ hôm nay, khi mọi thứ còn bình yên.
