Ai chuẩn bị đi Hà Giang cũng có một danh sách đồ mang theo. Áo mưa, thuốc say xe, kem chống nắng, sạc dự phòng. Riêng món cuối cùng thì hầu như không ai nghĩ nó là thứ cần để ý về mặt an toàn — nó chỉ là cục pin nhỏ nằm trong balo.
Thực ra cục pin ấy chứa lượng năng lượng không nhỏ, và nó sắp phải chịu ba ngày rung xóc trên đường đèo. Chúng tôi viết bài này vì đã gặp không ít trường hợp pin phồng, nóng bất thường sau chuyến đi dài, và người mang nó không hề biết cho tới khi mở balo ra.
Nếu bạn chọn hình thức Ha Giang Easy Rider Motorbike Tour, tức ngồi sau xe do tài xế bản địa cầm lái, bạn có một lợi thế rõ: hai tay rảnh, dừng nghỉ nhiều, kiểm tra đồ đạc lúc nào cũng được. Phần dưới đây nói về cách tận dụng lợi thế đó, cùng vài kinh nghiệm bạn có thể tham khảo thêm khi soạn hành lý.
Pin lithium trong balo phượt — rủi ro cháy nổ ít người để ý
Sạc dự phòng, pin máy ảnh, pin flycam, tai nghe không dây — gần như mọi thứ bạn mang theo đều chạy pin lithium-ion. Loại pin này nhét được nhiều năng lượng vào một khối rất nhỏ. Đó là lý do nó phổ biến, và cũng là lý do khi có sự cố thì nó không chỉ hỏng mà có thể bốc cháy.
Va đập và nhiệt là hai thứ pin sợ nhất
Bên trong một viên pin lithium là các lớp cực dương, cực âm và một lớp màng ngăn cực mỏng tách chúng ra. Cả cấu trúc ấy chỉ dày vài chục micromet. Khi pin bị va đập mạnh hoặc rung liên tục nhiều giờ, lớp màng ngăn có thể rách. Hai cực chạm nhau, dòng điện đi tắt, nhiệt sinh ra rất nhanh — dân kỹ thuật gọi hiện tượng này là thoát nhiệt.
Dấu hiệu nhìn thấy được trước đó thường là pin phồng lên. Phồng là do khí sinh ra bên trong khi các phản ứng hoá học bắt đầu đi chệch hướng. Một viên pin đã phồng thì không dùng nữa, không sạc nữa, và cũng đừng cố chọc thủng nó cho xẹp.
Nhiệt độ đóng vai trò tương tự. Để pin phơi nắng trên yên xe, hoặc nhét ở chỗ áp sát động cơ, là đặt nó vào môi trường mà nó xuống cấp nhanh gấp nhiều lần. Chuyện chọn vật dụng an toàn cần thiết cho chuyến đi vì thế bao gồm cả chỗ cất pin, không chỉ là mua thêm đồ.
Xếp pin chung với chìa khoá — lỗi phổ biến nhất
Đây là chỗ nhiều người mắc mà không biết. Sạc dự phòng ném chung vào ngăn balo với chìa khoá xe, dao đa năng, bật lửa, mấy đồng xu lẻ. Xe xóc, đồ trong ngăn xô đẩy nhau cả ngày.
Với các cục sạc có cổng kim loại hở, một vật kim loại nằm đúng vị trí là đủ tạo đường dẫn điện giữa hai điểm tiếp xúc. Vỏ ngoài cũng vậy: lớp nhựa mỏng bị vật sắc cứa lâu ngày sẽ rách, và phần lõi bên dưới thì không được thiết kế để hở ra ngoài.
Nguy hiểm hơn khi trong cùng ngăn balo còn có giấy tờ, khăn giấy, chai cồn rửa tay. Một điểm phát nhiệt nhỏ gặp đúng nhóm vật liệu này thì mọi thứ diễn ra rất nhanh, trong khi balo lại đang cột chặt sau yên xe.
Cung đường đèo dốc dài ngày khiến rủi ro tăng thêm
Đi Hà Giang khác đi du lịch bằng ô tô ở mấy điểm rất cụ thể, và cả mấy điểm ấy đều bất lợi cho pin.
Rung xóc cả ngày, nắng gắt rồi lạnh đột ngột
Đường đèo Hà Giang nhiều đoạn vá víu, nhiều cua tay áo, có chỗ trải đá dăm. Xe máy chạy trên đó truyền rung động thẳng vào hành lý, liên tục sáu bảy tiếng mỗi ngày, lặp lại trong ba đến năm ngày. Không viên pin nào được thử nghiệm trong điều kiện đó.
Thời tiết vùng cao lại thay đổi rất nhanh. Buổi trưa nắng đổ thẳng xuống, balo màu tối treo ngoài xe nóng hơn nhiệt độ không khí khá nhiều. Chiều lên tới đoạn cao, sương xuống, nhiệt độ tụt mạnh trong vòng một giờ. Vật liệu bên trong pin giãn ra rồi co lại theo, ngày này qua ngày khác.
Riêng chuyện chênh lệch nhiệt độ còn kéo theo một vấn đề khác: hơi ẩm ngưng tụ. Cục sạc lạnh mang vào phòng ấm sẽ đọng nước li ti trên bề mặt và trong khe cổng sạc. Cắm sạc ngay lúc đó là chuyện nên tránh.
Hành lý cột chặt, cả ngày không mở ra lần nào
Trong các chuyến phượt xa dài ngày, đồ đạc thường được buộc dây ràng lên baga hoặc nhét vào thùng sau. Buộc xong là yên tâm, không ai muốn tháo ra giữa đường.
Hệ quả là nếu một viên pin bắt đầu nóng lên bất thường, không ai biết. Pin lithium khi vào giai đoạn thoát nhiệt thường có cảnh báo sớm: ấm dần lên rõ rệt, vỏ hơi căng, đôi khi có mùi hắc nhè nhẹ như mùi nhựa cháy. Những dấu hiệu ấy chỉ có tác dụng nếu có người ở gần để nhận ra.
Đó là lý do chúng tôi nhấn mạnh chuyện kiểm tra ở các điểm dừng, thay vì chỉ nhấn mạnh chuyện mua đồ bảo vệ tốt.
Kinh nghiệm từ Ha Giang Easy Rider Motorbike Tour: sắp xếp và bảo quản thiết bị đúng cách
Khi có tài xế cầm lái, bạn không phải căng mắt nhìn đường. Chuyến đi vì thế có nhiều khoảng dừng hơn, và bạn được rảnh tay ở mỗi khoảng dừng đó. Tận dụng được thì phần lớn rủi ro nói trên biến mất.
Kiểm tra ở mỗi điểm dừng, mất chưa tới một phút
Thói quen chúng tôi khuyên là: mỗi lần dừng ăn trưa hoặc dừng chụp ảnh lâu, mở ngăn để pin ra và đặt tay lên cục sạc. Chỉ vậy thôi.
Pin ấm hơn nhiệt độ xung quanh một chút là bình thường, nhất là nếu nó vừa sạc cho điện thoại. Nóng đến mức cầm khó chịu thì không bình thường — tách nó ra khỏi các đồ khác, để chỗ thoáng cho nguội, và đừng sạc tiếp cho tới khi nó về nhiệt độ thường.
Nhân lúc mở ra, liếc qua hình dáng cục pin. Vỏ căng hơn lúc mua, khe hở giữa hai nửa vỏ rộng ra, hoặc đặt xuống bàn mà nó bập bênh — đều là dấu hiệu phồng. Gặp trường hợp này thì nói với tài xế; họ đi tuyến này quanh năm và biết chỗ nào có thể gửi lại đồ hỏng an toàn.
Chỗ cất pin quyết định phần lớn
Về nguyên tắc, pin nên nằm ở nơi mát nhất, ít va đập nhất và tách khỏi kim loại. Cụ thể trên một chuyến xe máy:
- Không để trong cốp xe hay thùng sát ống xả. Đây là chỗ nóng nhất trên xe và cũng là chỗ người ta hay nhét đồ nhất vì tiện.
- Cho mỗi cục pin vào một túi nhỏ riêng, loại có lớp đệm. Túi vải mỏng không đủ, nhưng cũng không cần hộp chuyên dụng đắt tiền — một túi vải dày có khoá kéo là ổn.
- Bọc riêng đầu cắm và cổng sạc. Với pin rời của máy ảnh, dán băng dính lên hai cực trước khi cất là cách đơn giản mà hiệu quả.
- Đặt ngăn chứa pin ở giữa balo, có quần áo bao quanh làm lớp đệm chống xóc, thay vì để ở ngăn ngoài cùng.
- Nếu trời mưa, ưu tiên túi chống nước. Nước lọt vào cổng sạc rồi cắm điện là một trong những cách gây chập nhanh nhất.
Ngược lại với cách sắp xếp trên là kiểu quen thuộc mà đa số vẫn làm: ném hết vào một ngăn, không bọc gì, để ngăn ngoài cho dễ lấy, cả ngày không mở ra. Khoảng cách giữa hai cách chỉ là vài phút chuẩn bị buổi sáng.
Chuyện sạc buổi tối cũng đáng nói. Ở homestay vùng cao, điện thường yếu và ổ cắm cũ. Đừng cắm sạc rồi để pin dưới gối hay trên chăn — vải bao quanh làm nhiệt không thoát được. Đặt trên mặt bàn gỗ hoặc nền cứng, cách xa đồ dễ cháy, là đủ. Bản cẩm nang an toàn khi phượt đèo có thêm những lưu ý dạng này cho từng chặng.
Nếu pin có sự cố giữa đường thì làm gì
Chuyện hiếm, nhưng biết trước vẫn hơn. Pin lithium cháy không giống giấy hay xăng cháy: nó tự sinh oxy trong quá trình phản ứng, nên thổi hay trùm kín để dập lửa không hiệu quả như ta tưởng.
Việc đầu tiên và quan trọng nhất là tách người ra khỏi nguồn cháy, rồi tách nguồn cháy khỏi những thứ dễ bắt lửa quanh nó. Nếu pin mới chỉ nóng và phồng, chưa cháy, hãy dùng vật không dẫn điện gạt nó ra chỗ trống, tránh xa bình xăng xe và hành lý khác. Đừng cầm bằng tay trần.
Khi đã cháy, nước là thứ dễ kiếm nhất và có tác dụng làm mát khối pin, giúp ngăn các cell còn lại nóng theo. Điều cần nhớ là lửa có thể bùng lại sau khi tưởng đã tắt, nên đừng vội cất viên pin đó vào balo. Và tuyệt đối không mang một viên pin đã cháy hoặc phồng nặng lên máy bay.
Với các chuyến đi thông thường, không cần mang bình chữa cháy mini theo xe máy — vừa cồng kềnh vừa ít khi dùng tới. Cái đáng mang theo hơn là hiểu biết về dấu hiệu cảnh báo sớm, thứ giúp bạn xử lý khi mọi chuyện còn đang ở giai đoạn “pin hơi nóng” chứ chưa phải “balo bốc khói”.
Câu hỏi thường gặp
Mang sạc dự phòng lên máy bay ra Hà Giang được không?
Được, nhưng phải để trong hành lý xách tay, không được ký gửi. Các hãng thường phân theo dung lượng quy đổi ra oát giờ (Wh): dưới 100Wh mang bình thường, từ 100Wh đến 160Wh cần khai báo và bị giới hạn số lượng, trên mức đó thì không được mang. Con số Wh in trên thân cục sạc; nếu chỉ ghi mAh thì lấy mAh chia 1000 rồi nhân với 3,7. Quy định chi tiết mỗi hãng một khác nên bạn nên xem trên trang của hãng trước ngày bay.
Làm sao biết pin đang nguy hiểm?
Bốn dấu hiệu đáng chú ý: vỏ phồng hoặc biến dạng, nóng bất thường khi không sạc gì, có mùi hắc lạ, và rò rỉ chất lỏng. Thêm một dấu hiệu ít người để ý là pin tụt dung lượng đột ngột — đầy 100% nhưng dùng mười lăm phút đã báo cạn. Gặp bất kỳ dấu hiệu nào thì ngừng dùng, không sạc nữa, và bỏ đúng nơi thu gom pin thải chứ đừng vứt vào thùng rác sinh hoạt.
Nên mang mấy cục sạc dự phòng cho chuyến ba ngày?
Một cục dung lượng vừa phải thường đủ cho điện thoại, và tốt hơn là mang thêm một cục nhỏ dự phòng thay vì một cục rất lớn. Lý do đơn giản: nhiều cục nhỏ thì hỏng một cái vẫn còn cái khác, lại dễ xếp tách rời trong balo. Nếu bạn có flycam hoặc máy ảnh, tính riêng pin cho từng thiết bị và cất mỗi loại một túi.
Trước khi lên đường
Hà Giang đáng đi, và không có lý do gì để một chuyến đi đẹp bị hỏng vì cục sạc dự phòng nằm nhầm chỗ trong balo. Những việc cần làm cũng không nặng nề: một túi riêng cho pin, tránh chỗ nóng, và thói quen sờ tay kiểm tra mỗi lần dừng nghỉ.
Đi Easy Rider có cái thuận là bạn không phải tập trung lái, nên vài phút kiểm tra đồ ở điểm dừng gần như không tốn gì. Cứ giữ thói quen đó suốt hành trình, phần còn lại để dành cho cảnh và cho những đoạn đèo mà bạn tới đây vì chúng.
